Klik op de kleine foto's voor een vergroting

In het volgende wordt de reparatie van een klok met veren behandeld.

Ik behandel alleen de gedeelten die anders zijn dan bij de Zaanse klok, dus als u iets mist, kijk dan even bij de uitleg van de Zaanse klok.

Op foto 01 ziet u een voorbeeld van wat we een schoorsteenpendule of tafelklok noemen. De naam schoorsteenpendule is ontstaan omdat er, voordat er centrale verwarming bestond, in vrijwel ieder huis een kachel met een schoorsteen aanwezig was. En aangezien deze een centrale plaats in de kamer innamen, plaatste men er zeer vaak een klok op. Vandaar de naam.
Door de opkomst van de open haard krijgen ook veel oude pendules een tweede leven, dus leek het mij goed om dit uurwerk te behandelen.

Bij deze klokken is het uurwerk meestal uitgevoerd met een slingeruurwerk (foto 02). Het is raadzaam om, als u de klok verplaatst, de slinger er uit te nemen, zodat u de slingerveer waar de slinger aanhangt niet beschadigt.

We beginnen, nadat we de slinger verwijderd hebben, met het afnemen van de wijzers. Dit doen we door het moertje dat voor de wijzers zit er af te draaien. Hierna kunnen we beide wijzers verwijderen (foto's 03 en 04).

Als we nu de klok omdraaien, zien we dat het uurwerk in de kast bevestigd is met beugels die in de kast vastgeschroefd zitten. De schroeven verwijderen we en dan kunnen we het werk er uit halen (foto's 05 en 06). Bij deze klok is het slagwerk uitgevoerd met gongstaven die plat op de bodem liggen, en deze kunnen meestal blijven zitten.






Zijn deze staven echter schuin voor het uurwerk geplaatst of bestaat de gong uit een ronde gongstaaf, dan moet u deze eerst verwijderen. Meestal zijn deze met een moer aan de onderzijde van de kast bevestigd. Ook kan het uurwerk op een tafeltje dat in de kast is geplaatst, staan. In dat geval zal het uurwerk meestal met twee werkhouderschroeven bevestigd zijn (foto 06a).



Voordat we het uurwerk demonteren, gaan we eerst de veren ontspannen. Dit kunnen we doen met de sleutel, maar dat heeft al menige blauwe duim opgeleverd. Een zeer goed hulpstuk om de veren te ontspannen is een handboorhouder (foto 07). Deze plaatst u over de as van de veerton, maar hierbij moet u er wel rekening mee houden dat de ruimer drie bekken heeft (foto 08). Zorg er dus voor dat de tonas goed in het midden zit.






Na de houder 1 goed vastgedraaid te hebben, draaien we hem een klein stukje naar rechts (foto 09), zodat de pal 2 vrijkomt. Vervolgens drukken we de pal naar boven zodat deze vrijkomt uit de tanden van het palrad (foto 10) en laten de houder voorzichtig door onze hand glijden totdat er geen spanning meer op de veer staat.









We verwijderen de splitplaatjes, zodat we het uurrad, het wisselrad en de zaag kunnen demonteren (foto's 11 en 12).





Bij dit werk zit de voorslaglichter tussen de platines en niet, zoals bij het uurwerk van de Zaanse klok, aan de buitenzijde. Om deze te verwijderen, draaien we de schroef 1 op foto 13 los zodat we de as 2 waarop zowel de hartlichter als de voorslaglichter bevestigd zitten er uit kunnen schuiven.





Als we de voorslaglichter (foto 14, nr.1) er uit willen nemen, zit de spanveer (nr. 2) in de weg. We nemen een tang (nr. 3) en plaatsen die zoals op foto schuin op de spanveer. Door de tang naar beneden te drukken, zal in de meeste gevallen de spanveer uit de platine schieten en kunnen we deze er uit schuiven (foto 15). Mocht deze echter zo vast zitten dat we hem op deze manier niet los krijgen, dan laten we hem zitten en halen hem er later uit. Lukt het wel, dan kunnen we nu de lichter er uit nemen. We verwijderen nu de schroeven waar de ankerkloof mee bevestigd is en verwijderen deze plus het anker (foto 16).











Om de palraderen er af te halen, verwijderen we de schroef van de palradkloof. We kunnen nu de kloof, het palrad en in dit geval de as van de tweedelige ton as verwijderen en de tonnen tussen de platines weg schuiven (foto 17 t/m 20).















Vervolgens verwijderen we de verbindingstaafjes tussen de hamerassen en de hamers (foto's 21 t/m 23).











De minuutpijp kunnen we niet verwijderen met de lichters, want op de as van het centrumrad zit een bus om de hoogte tussen de platines te bepalen (foto 24). Zouden we de minuutpijp wel met de lichters er proberen af te halen, dan is de kans groot dat deze bus verschuift. In dit geval verwijderen we de minuutpijp zoals beschreven bij Demonteren minuutpijp.

We halen nu het werk verder uit elkaar zoals beschreven bij de Zaanse klok.








Om de veren uit de tonnen te halen, moet eerst het deksel er af. Dit gaat het beste door de ton stevig vast te houden en met een kunststof hamer een stevige tik op de tonas te geven. Soms kan de as echter te kort zijn. In dat geval nemen we een schroevendraaier en plaatsen die in het gat van het tondeksel en kunnen zo het deksel er af halen (foto's 25 t/m 29).





Tenslotte halen we de veren uit de tonnen. We nemen een tang, plaatsen die in het centrum van de veer en trekken de eerste windingen uit de ton. We laten de veer nu rustig door onze hand glijden tot op de laatste winding. Die moeten we dan een klein stukje terug duwen om de veer los te maken van de haak in de ton (foto's 29 en 30).