index | home | introductie | cursus | afbeeldingen | woordenboek | atelier | adressen | gereedschappen| onderdelen| wetenswaardig| vragen
links | sponsors
Google
 
HET WEER­ ­ ­ FILE NIEUWS­ ­ ­ ROUTEPLANNER

Friese staartklok
Restauratie van Friese staart en stoelklokken


Demontage van o.a. antieke noord Nederlandse klokken



Friese stoelklok
FRIESE STAARTKLOK: FRIESE STOELKLOK:


Demonteren Antieke Friese staartklok
Schoonmaken
Tappen polijsten met de hand
Verbussen
Spaken pennenrad (grondrad slagwerk) herstellen
sporen herstellen
Sluitschijf herstellen
Tanden ankerrad herstellen
Anker herstellen
Wekkerwerk
Datum verzetting
Monteren Antieke Friesestaartklok
Benamingen onderdelen Friese staartklok
Benamingen onderdelen Friese stoelklok


Demontage.

Voordat u aan de restauratie van een Friese staart- of stoelklok begint, raad ik u aan onderstaande uitleg eerst helemaal door te nemen. U zult waarschijnlijk ongebruikelijke methoden tegenkomen, die u pas zult begrijpen als u het hele verhaal kent.

Bij de staartklok eerst de kap en de schuif afnemen. We laten nu eerst de klok twaalf uur slaan. De stand van de wijzers is niet belangrijk. Haal nu het gewicht er af. Indien de klok in originele staat verkeert, dan zal de grote wijzer bij de staartklok met een messing schroef en bij de stoelklok met een voorsteekstift zijn bevestigd. Deze schroef of pen verwijderen en de grote wijzer er af halen.
Om de wekkerwijzer te verwijderen moet u de moer er af draaien. U kunt nu de wekkerwijzer en de kleine wijzer afnemen. We gaan nu de wijzerplaat verwijderen. Deze zit bij een staartklok aan het uurwerk bevestigd met twee plaatjes die aan de achterzijde aan de wijzerplaat bevestigd zijn en met schroeven aan de bovenzijde van het uurwerk vast zitten. Bij de stoelklok zitten er aan de bovenkant van het uurwerk twee lipjes die door de wijzerplaat steken en met voorsteekpennen vast zitten. Verwijder deze schroeven of voorsteekstiften, pak de wijzerplaat aan de bovenzijde vast en haal hem naar voren. Aan de onderzijde van de plaat zitten ook twee plaatjes die met uitsteeksels in de onderste werkplaat van het uurwerk steken. Als we de plaat zover aan de bovenkant naar voren hebben gehaald dat de minuutpijp er niet meer uitsteekt, dan kunt u hem optillen en afnemen. We gaan nu de ketting uit het uurwerk verwijderen.
Buig met een plattang een van de schakels van de voorste ketting op ongeveer 10 cm. onder de dwarsligger van de kast open. Doe dit zowel met de linker als met de rechter ketting. We hebben nu aan de voorkant twee kleine stukjes en aan de achterkant de rest van de ketting. Pak de achterste ketting rechts beet en trek deze uit het uurwerk. Aangezien aan de achterkant de palling zit, gaat dit vrij eenvoudig. Het voorste stuk kunt u verwijderen door met een tang vanuit de zijkant de twee stukken uit de kast te halen en te verwijderen. U schroeft de bout los waarmee het uurwerk op het kastplankje bevestigd is, neemt het uurwerk er af en verwijdert de bel en belhamer. Nu gaan we eerst kijken of het uurwerk op teken staat. In de meeste gevallen zal alleen het slagwerk op teken staan. Bij een klok met halfuur slag is het minder belangrijk als het wijzerwerk niet op teken staat. Zit er een kwartierslag in, dan moet ook het wijzerwerk op teken staan. Op teken staan wil zeggen dat er tekens op het rad en rondsel staan, zodat u bij de montage het uurwerk weer in dezelfde stand kunt monteren. Meestal bestaan de tekens op het rad uit een V bij een van de tanden en bij het rondsel een inkeping over twee tanden. Als nu de tand met de V tussen de tand van het rondsel met een inkeping staat, dan staat het werk op teken. We controleren dit als volgt. Als de wijzerplaat is verwijderd, kijkt u tegen het uurrad aan dat ingrijpt in het rondsel van het wisselrad dat zich onder het uurrad bevindt. Hebben we met een kwartierslag te maken dan adviseer ik u om, indien dit nog niet op teken staat, k het wijzerwerk op teken te zetten. Dit doen we als volgt. Voordat u de raderen verwijdert, plaatst u de grote wijzer en zet deze op het hele uur. Vervolgens neemt u een fijn schrijvende viltstift en zet een teken op zowel de tand van het uurrad die in het wisselrad valt als op de twee tanden van het rondsel van het wisselrad. U verwijdert nu de borgplaat van het wisselrad en haalt het uurrad en de wekkeras er af. Daar waar de tand van het wisselrad tussen twee tanden van de minuutpijp staat, herhaalt u het bovenstaande. Nu haalt u ook de minuutpijp, het wisselrad en de bokkepoot van het werk en markeert voordat u verder gaat deze tekens met een klein vijltje. Bij de tanden van het uurrad en wisselrad dus een V, bij de minuutpijp een streep en bij het rondsel van het wisselrad een inkeping over twee tanden. We gaan nu het anker verwijderen. Dit doen we bij de staartklok door de twee schroeven waarmee de ankerkloof aan de achterzijde van het werk vast zit te verwijderen en deze er af te nemen. Daarna draaien we het anker helemaal om. Dit moet voorzichtig gebeuren, want anders beschadigt u de tanden van het ankerrad. Als u het omgedraaid heeft, dan is het eenvoudig om het anker er uit te nemen. Bij de stoelklok verwijdert u de kloof die met een schroef vast zit. U kunt dan eenvoudig de lepelspil uit nemen. Het gaand werk kan nu vrij draaien. We controleren of dit op teken is gezet en als dit het geval is, draait u het grondrad zover dat het teken hiervan in het teken van het rondsel van het middenrad staat. Op dat moment moet, als alles goed is, het teken dat in het rad staat in het rondsel van het ankerrad staan. Is dit niet het geval, dan is het bij een vorige restauratie niet goed gemonteerd. Zet dan bij de tand van het rondsel van het ankerrad een nieuw teken. Doe dit z dat u weet wat het oude en het nieuwe teken is. Indien u geen tekens kunt ontdekken (en dat is meestal het geval), dan gaan we dit nu eerst doen. Hou het ankerrad vast en zet op de raderen en rondsels met een viltstift een teken zoals bij het wijzerwerk. Als we dit gedaan hebben, dan verwijderen we de stijlsluiting waarmee de gaandwerkstijl is vastgezet. U kunt nu de raderen uit het werk nemen. We nemen het wekkerwerk uiteen door het plaatje waarmee het wekkerwerk verankerd zit te verwijderen en de twee delen van het wekkerspoor van de as te halen. Vervolgens gaan we naar het slagwerk. Dat staat, als alles goed is, op iets over twaalven. U heeft immers de klok twaalf laten slaan voordat u het gewicht er af nam. Als het uurwerk in het verleden juist is gerestaureerd, dan zal hij nu precies op teken staan. Is dit niet het geval, draai het slagwerk dan zo dat het wel op teken staat en geef een teken op het sluitrad, zodat u bij de montage weet hoe u het werk uit elkaar genomen heeft. Let op: alle raderen moeten tegelijk op teken staan, dus de tand met het teken van het pennenrad moet in de tand met het teken op het rondsel van het hartrad en de tand met het teken van het hartrad in de tand met het teken op het rondsel van het stuitrad. In de meeste gevallen staan er geen tekens op het sluitrad omdat deze op twaalf uur gemonteerd wordt. Ook bij het rondsel van de windvleugel zult u zelden tekens aantreffen. Om redenen van slijtage adviseer ik u dit wel te doen, zodat ook dit weer op de zelfde wijze gemonteerd wordt. Als dit allemaal in orde is, dan kunt u het werk nu verder uit elkaar nemen, te beginnen met de achterlichter. Mochten er bij hoge uitzondering op de raderen van het slagwerk geen tekens staan, zet het slagwerk dan op teken als de klok twaalf uur heeft geslagen. Dit kan het geval zijn bij nieuwere werken. Als er wel tekens op de raderen staan maar ze staan niet goed, zet dan het pennenrad in het teken van het hartrad en zet een nieuw teken op het rondsel van het stuitrad enz. Na de stijlen verwijdert u de hamer en u controleert of en hoe de pilaren genummerd zijn. Meestal zijn er putjes geslagen in het onderste vierkant, maar de volgorde is soms verschillend. Daarom is het aan te bevelen om in de werkplaat een of meerdere Vs te vijlen, afhankelijk van het aantal puntjes in de pilaar. De dwarspilaar met hamerlichter kunt u niet verkeerd monteren, dus deze kunt u zonder meer verwijderen. De dwarspilaar echter, waaraan de bokkenpoot en de achterlichter bevestigd zijn, moet ook op teken staan zodat hij later weer op dezelfde wijze wordt gemonteerd. Meestal staat er op deze dwarspilaar een inkeping op de plaats waar hij door de achterste pilaar wordt gestoken en zo ook op de achterste pilaar. Is dit niet het geval, dan doet u dit alsnog. Waarom deze op het eerste gezicht omslachtige methode? Om dit te begrijpen, gaan we terug naar het begin van de Friese klok. Waarom staat bij alle deze klokken het slagwerk wel op teken en het gaand werk meestal niet? Ik denk dat u het antwoord wel weet. Inderdaad, als het slagwerk niet op teken zou staan, dan is het veel lastiger om het te monteren en aangezien een uurwerk in de meeste gevallen meerdere malen in en uit elkaar genomen werd voor het definitief klaar was, hoefde de klokkenmaker het slagwerk niet iedere maal af te stellen, want door het op teken te zetten stonden de raderen altijd goed. Vandaar dat de windvleugel ook niet op teken staat. Deze heeft namelijk niets met de afstelling te maken. Een prettige bijkomstigheid is dat u zelden of nooit zult zien dat er aan de rondseltanden van het slagwerk gevijld is. Bij het gaand werk is dat meestal wel het geval. Wanneer het slagwerk namelijk op teken staat en het altijd weer op dezelfde wijze gemonteerd wordt, heeft de slijtage vrijwel geen nadelige invloed op de ingrijping. Sterker nog, als u ziet hoe mooi glad de slijtplekken zijn en als u bovendien bedenkt dat deze rondsels met de hand gevijld werden, dan begrijpt u dat het uurwerk veel soepeler loopt dan voor de slijtage. Ik denk dat als klokkenmakers vroeger geweten zouden hebben dat hun handwerk enige honderden jaren en misschien nog wel langer mee zou gaan, ze ook het gaand werk op teken zouden hebben gezet. Door het gaand werk dus alsnog op teken te zetten voordat u de klok demonteert, bespaart u zich een hoop werk en zult u merken dat ook het gaand werk, zelfs bij extreem ingesleten rondseltanden, nog soepel loopt.

Demonteren Antieke Friese staartklok:
Tappen polijsten met de hand
Onderdelen Friesestoelklok
­ top


copyright