De krachtbron.
Iets in beweging brengen kost energie. Door deze eenvoudige regel is een perpetuum mobilé onmogelijk.
Klokken worden over het algemeen met een gewicht, een veer of met elektriciteit in beweging gebracht. Hier beperken we ons tot de veer- of gewichtaangedreven uurwerken.
Gewichtaandrijving.
Gewichtaandrijving is voor de liefhebbers van nauwkeurige klokken in de meeste gevallen verreweg te prefereren boven veeraangedreven klokken. De kracht van een gewicht blijft zeer constant gedurende de looptijd van een klok.
Een nadeel van een gewicht is dat er tijdens het opwinden (optrekken) geen kracht op het raderwerk van het uurwerk staat. De klok staat dan even stil (de slinger blijft wel bewegen) en daardoor kan zelfs het ankerrad beschadigen.
Er zijn enkele technische oplossingen voor bedacht maar deze worden slechts weinig gebruikt.
In al zijn eenvoud zijn de uurwerken van de Noord-Nederlandse klokken, zoals o.a. de Friese stoel- en staartklokken hier een goed voorbeeld van wat later weinig meer is toegepast. Namelijk door de opwinding aan de achterzijde bij het slagwerk te plaatsen, wordt tijdens het optrekken van het gewicht de kracht niet weggenomen bij het gaand werk.
Een ander nadeel is dat de klokken met gewichten niet erg makkelijk verplaatsbaar zijn.
Ook is er het feit dat de aantrekkingskracht van de aarde niet op alle plaatsen hetzelfde is. Een gewichtaangedreven uurwerk is hiervan afhankelijk.
Een gewicht kan met het uurwerk zijn verbonden door een ketting, koord of snaar. Een ketting is het makkelijkst voor de reparateur, de snaar is het meest nauwkeurig en een koord veroorzaakt veel stof in het uurwerk. Gewichten zijn er in vele soorten en maten (foto 01).

Veeraandrijving;
In de meeste uurwerken zitten de veren in tonnen (foto's 05 t/m 07).
Echter in wekkers (foto 02) zult u zelden een veerton tegen komen en ook veel Amerikaanse klokken (foto 03) hebben geen veerton. In dat geval kan de veer zich geheel ontspannen wat de looptijd ten goede komt (tot 30 dagen) maar niet de nauwkeurigheid. Daarom zien we in veel Amerikaanse klokken dan ook een Maltheser kruis (foto 04).

Een veer als krachtbron maakt klokken portabel. Dit is één van de voordelen van het gebruik van de veer.
Bovendien kan een veer zeer klein worden gemaakt en bepaalt daardoor sterk de totaal afmetingen van een uurwerk. Een groot nadeel van een veer is dat deze geen constante kracht afgeeft gedurende de loopduur van het uurwerk.
De afgegeven kracht tijdens het lopen van het uurwerk kan in een grafiek (foto 08) worden weergegeven.
Als voorbeeld hier een tekening van een grafiek van een achtdaagse klok. Op de horizontale as staat de tijd in dagen en op de verticale as de afgegeven kracht in kilogrammen.
Na het opwinden is de veer maximaal gespannen. Zoals te zien is in de grafiek wordt de afgegeven kracht iedere dag wat minder, totdat het uurwerk ongeveer bij dag acht zal stoppen met lopen door een gebrek aan afgegeven kracht.
Omgekeerd is het zo dat tijdens het opwinden na iedere gedraaide slag van de sleutel steeds meer kracht nodig is om de sleutel nog een draai te geven. Dit tot de veer maximaal gespannen is. Dit is slechts een fictief voorbeeld en vooral bij de oude en antieke veren zal de veercurve wat grilliger en minder voorspelbaar zijn.
De moderne veren zijn beter van kwaliteit. Dit betekent dat de nadelige invloed van de veranderende kracht ook minder is. Met andere woorden: de moderne veren zijn nauwkeuriger.
Over het algemeen wordt in een uurwerk met slagwerk de sterkste veer gebruikt voor het slagwerk en de slapste (dunste) veer voor het gaand werk.
Uitzondering hierop vormen de uurwerken met een zweefbalans. Hier zijn de veren gelijk of zit de dikste bij het gaand werk.

De Maltheser kruisstuiting (foto 09)
Dit systeem zorgt ervoor dat de eerste slag van de veer en de laatste slag, die gebieden waar in de grafiek de grootste variatie zit, worden begrensd. De Maltheser kruisstuiting laat de as van de veerton maar een beperkt aantal slagen maken (foto 10) afhankelijk van het aantal uitsparingen in het kruis. Vergelijkt u foto 10 maar eens met foto 4.

De snek (foto's 11 en 12)
In de veercurve (foto 13) is te zien dat de afgegeven kracht steeds minder wordt. In uurwerken is het belangrijk dat de kracht op het raderwerk zo constant mogelijk is. Om dit te bereiken heeft men een mechaniek uitgedacht dat een variabele overbrenging tot stand brengt. Dit wordt snekoverbrenging genoemd.
De grootste krachtsverschillen van de grafiek kan men voorkomen door die delen van de grafiek simpelweg niet te gebruiken voor het uurwerk.
Met andere woorden: de veer wordt door een begrenzing nooit geheel ontspannen en kan door een andere begrenzing nooit helemaal worden opgewonden. Dit verkort de loopduur bij achtdaagse klokken met ongeveer twee dagen. Zie de verticale lijnen in de grafiek. Een veer in een 'veerton met snek' zal voor dezelfde loopduur dus langer en sterker moeten zijn dan een veer zonder snek. Om nu het overige deel van de grafiek recht te maken wordt de afgegeven kracht bij iedere omwenteling van de veer gemeten en met een overbrenging aangepast. Zodoende krijgt men uiteindelijk een mooie rechte grafiek en steeds dezelfde kracht op het raderwerk, net als bij gewichtaangedreven uurwerken (lijn tussen A en B) (foto 13). Plaatsen van een nieuwe veer (wat soms door breuk helaas noodzakelijk is) verstoort de grafiek door de hogere kwaliteit van de moderne veren. Nieuw is in dit geval niet beter en de kans bestaat (in theorie) dat een uurwerk hierdoor minder nauwkeurig zal lopen. Het is niet toevallig dat de vorm van de snek lijkt op de vorm van de veercurve (zie de lijn tussen C en B) (foto's 12 en 13).
De diameter van de snek is bepaald door de afgegeven kracht van de veer.

Deze pagina is met toestemming van de heer J.G. Beelaers van Blokland grotendeels overgenomen uit zijn boek CURSUS UURWERKTECHNIEK.